Mobbing: τι είναι η παρενόχληση

Mobbing τι είναι σε απλά λόγια; Πρόκειται για συστηματική, επαναλαμβανόμενη ψυχολογική πίεση ή εχθρική συμπεριφορά που ασκείται σε έναν εργαζόμενο από συναδέλφους, προϊσταμένους ή και υφισταμένους, με στόχο να τον απομονώσει, να τον εξουθενώσει ή τελικά να τον απομακρύνει από τη θέση εργασίας του. Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο περιστατικό έντασης, αλλά για ένα μοτίβο συμπεριφοράς που διαρκεί στον χρόνο και επιδεινώνεται σταδιακά.

Ο όρος χρησιμοποιείται πλέον ευρέως και στην Ελλάδα για να περιγράψει αυτό που συχνά αποκαλείται και «ηθική παρενόχληση στην εργασία». Στη συνέχεια εξηγούνται οι μορφές που παίρνει, τα στάδια εξέλιξής του, ποιος συνήθως εμπλέκεται, ποιες είναι οι επιπτώσεις και τι μπορεί να κάνει κανείς αν βρεθεί στη θέση του θύματος.

Τι σημαίνει ακριβώς ο όρος mobbing

Η λέξη «mobbing» προέρχεται από το αγγλικό ρήμα «to mob», που σημαίνει «περικυκλώνω» ή «επιτίθεμαι μαζικά». Ο όρος δανείστηκε αρχικά από την ηθολογία, όπου περιέγραφε τη συμπεριφορά ζώων που ενώνονται για να απομακρύνουν έναν εισβολέα από την ομάδα τους. Στη δεκαετία του 1980 ο όρος μεταφέρθηκε στον χώρο της εργασιακής ψυχολογίας για να περιγράψει αντίστοιχες δυναμικές μεταξύ ανθρώπων σε επαγγελματικό περιβάλλον.

Σε σύγχρονο ορισμό, mobbing είναι η επαναλαμβανόμενη και συστηματική εχθρική συμπεριφορά ή επικοινωνία εναντίον ενός ατόμου, με συχνότητα τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα και διάρκεια τουλάχιστον έξι μηνών, σύμφωνα με τους ορισμούς που έχουν χρησιμοποιήσει διεθνώς ερευνητές του φαινομένου. Η χρονική διάρκεια και η επανάληψη είναι τα δύο στοιχεία που το διαφοροποιούν από μια απλή διαφωνία ή μια δύσκολη μέρα στη δουλειά.

Βασικό χαρακτηριστικό είναι επίσης η ανισορροπία δύναμης ανάμεσα στα εμπλεκόμενα μέρη. Αυτή η ανισορροπία δεν είναι πάντα ιεραρχική· μπορεί να προκύπτει από τον αριθμό των ατόμων που συμμετέχουν στην επίθεση, από την κοινωνική επιρροή κάποιου μέσα στην ομάδα, ή από την πρόσβαση σε πληροφορίες και πόρους. Το θύμα βρίσκεται σταδιακά σε θέση αδυναμίας να υπερασπιστεί τον εαυτό του με τα συνήθη μέσα.

Με ποιες μορφές εκδηλώνεται το mobbing

Το mobbing σπάνια εμφανίζεται με τη μορφή ανοιχτής βίας ή φωνών. Συνήθως είναι πιο υπόγειο και δύσκολο να αποδειχθεί, γι' αυτό και πολλά θύματα αργούν να συνειδητοποιήσουν τι συμβαίνει. Μπορεί να περιλαμβάνει:

• Λεκτική επίθεση: ειρωνικά σχόλια, υποτίμηση ενώπιον συναδέλφων, συνεχής κριτική χωρίς ουσιαστική αιτιολόγηση.
• Κοινωνικό αποκλεισμό: εξαίρεση από συναντήσεις, γεύματα ή ομαδικές δραστηριότητες, «σιωπή» απέναντι στο άτομο.
• Οργανωτική πίεση: ανάθεση εργασιών χωρίς νόημα ή αντίθετα, αφαίρεση κάθε ουσιαστικής αρμοδιότητας, συνεχείς αλλαγές στόχων ώστε να είναι αδύνατο να επιτευχθούν.
• Παρακράτηση πληροφοριών: αποκλεισμός από email, συναντήσεις ή αποφάσεις που αφορούν άμεσα τη δουλειά του θύματος.
• Διάδοση φημών: σχόλια για την προσωπική ζωή, την ικανότητα ή τον χαρακτήρα του ατόμου που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
• Υπονόμευση της εικόνας: απόδοση λαθών που δεν έγιναν, αμφισβήτηση κρίσεων ενώπιον προϊσταμένων.

Συχνά αυτές οι συμπεριφορές συνδυάζονται και εναλλάσσονται, ώστε να είναι δύσκολο για το θύμα να τις περιγράψει με συγκεκριμένα, «απτά» παραδείγματα όταν προσπαθεί να τις καταγγείλει. Αυτή ακριβώς η δυσκολία τεκμηρίωσης είναι ένα από τα πιο επίπονα στοιχεία του φαινομένου.

Τα στάδια εξέλιξης ενός περιστατικού mobbing

Οι ειδικοί που έχουν μελετήσει το φαινόμενο περιγράφουν συνήθως μια εξέλιξη σε φάσεις, αν και δεν ακολουθούνται πάντα με την ίδια σειρά ή ένταση σε κάθε περίπτωση.

1. Αρχική σύγκρουση: ξεκινά συχνά από μια συνηθισμένη επαγγελματική διαφωνία ή παρεξήγηση, που όμως δεν επιλύεται.
2. Στοχοποίηση: η σύγκρουση μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση· το άτομο αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως «πρόβλημα».
3. Εμπλοκή της διοίκησης: η κατάσταση φτάνει στους ανωτέρους, οι οποίοι συχνά -λόγω άγνοιας ή ευκολίας- τείνουν να πιστέψουν την πλειοψηφία ή τον ισχυρότερο.
4. Στιγματισμός: το θύμα αποκτά «ετικέτα» δύσκολου, ανίκανου ή προβληματικού ατόμου μέσα στον οργανισμό.
5. Αποπομπή: το άτομο τελικά παραιτείται, μετατίθεται ή απολύεται, κλείνοντας συχνά τον κύκλο με την «επιβεβαίωση» ότι όντως ήταν το πρόβλημα.

Η αναγνώριση του σταδίου στο οποίο βρίσκεται μια κατάσταση βοηθά σημαντικά, γιατί όσο πιο νωρίς παρέμβει κανείς -το ίδιο το θύμα, συνάδελφοι ή η διοίκηση- τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες αναστροφής πριν η κατάσταση παγιωθεί.

Ποιος γίνεται θύτης και ποιος θύμα

Δεν υπάρχει ένα μοναδικό «προφίλ» θύτη, αλλά ορισμένα μοτίβα επαναλαμβάνονται συχνά. Μπορεί να πρόκειται για προϊστάμενο που αισθάνεται ότι απειλείται από την ικανότητα ή την υπερβάλλουσα απόδοση κάποιου υφισταμένου, για συνάδελφο που επιδιώκει να ξεχωρίσει υποτιμώντας άλλους, ή για μια ολόκληρη ομάδα που ασκεί συλλογική πίεση σε κάποιον που θεωρείται «διαφορετικός». Σε αρκετές περιπτώσεις ο θύτης δρα με την ανοχή ή και τη σιωπηρή συγκατάθεση της διοίκησης.

Το θύμα, αντίστοιχα, δεν επιλέγεται τυχαία. Συχνά πρόκειται για άτομα που ξεχωρίζουν θετικά -καινοτόμες ιδέες, υψηλή απόδοση, διαφορετικός τρόπος σκέψης- και αυτό γίνεται αντιληπτό ως απειλή από κάποιους συναδέλφους ή προϊσταμένους. Άλλες φορές στοχοποιούνται άτομα που θεωρούνται πιο ευάλωτα: νεοπροσληφθέντες, άτομα με λιγότερη κοινωνική στήριξη μέσα στην ομάδα, ή όσοι διαφέρουν ως προς την ηλικία, την καταγωγή, το φύλο ή άλλα χαρακτηριστικά.

Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι η ύπαρξη θύματος και θύτη δεν σημαίνει απαραίτητα «καλό» και «κακό» άνθρωπο με απόλυτους όρους· πρόκειται συχνά για μια δυναμική που τροφοδοτείται από την οργανωσιακή κουλτούρα, την έλλειψη σαφών κανόνων συμπεριφοράς και την απουσία μηχανισμών έγκαιρης παρέμβασης μέσα στον εργασιακό χώρο.

Mobbing, bullying και άλλες μορφές παρενόχλησης: πού διαφέρουν

Οι όροι mobbing και bullying χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμα, όμως υπάρχει μια λεπτή διαφορά. Το bullying συνήθως αναφέρεται σε επίθεση από ένα συγκεκριμένο άτομο προς ένα άλλο, ενώ το mobbing περιγράφει συχνότερα μια συλλογική δυναμική, όπου εμπλέκεται ολόκληρη ομάδα ή μέρος αυτής εναντίον ενός ατόμου. Στην πράξη, πάντως, οι δύο όροι επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό και σε πολλές γλώσσες -συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής καθημερινής χρήσης- χρησιμοποιούνται εναλλακτικά.

Το mobbing διαφέρει επίσης από τη σεξουαλική παρενόχληση, η οποία αφορά συγκεκριμένα ανεπιθύμητη συμπεριφορά σεξουαλικού χαρακτήρα, αν και τα δύο φαινόμενα μπορεί να συνυπάρχουν. Διαφέρει ακόμη από τη διάκριση (discrimination), η οποία συνδέεται ρητά με προστατευόμενα χαρακτηριστικά όπως το φύλο, η θρησκεία, η αναπηρία ή η εθνική καταγωγή· το mobbing μπορεί να έχει τέτοιο υπόβαθρο, αλλά μπορεί επίσης να μην έχει καμία σχέση με αυτά τα χαρακτηριστικά.

Τέλος, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε το mobbing από μια απλή σύγκρουση εργασίας ή μια αυστηρή αλλά δίκαιη διοίκηση. Μια δύσκολη αξιολόγηση, μια αυστηρή παρατήρηση για ένα λάθος ή μια έντονη επαγγελματική διαφωνία δεν συνιστούν από μόνες τους mobbing, εφόσον δεν επαναλαμβάνονται συστηματικά με στόχο την υποτίμηση ή την απομάκρυνση του ατόμου.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην υγεία και στην εργασία

Οι συνέπειες του mobbing δεν περιορίζονται στον εργασιακό χώρο. Σε ψυχολογικό επίπεδο, τα θύματα αναφέρουν συχνά άγχος, μειωμένη αυτοεκτίμηση, αίσθημα ανασφάλειας και, σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, συμπτώματα κατάθλιψης ή διαταραχής μετατραυματικού στρες. Η συνεχής ένταση μπορεί να επηρεάσει και τη σωματική υγεία, με εκδηλώσεις όπως διαταραχές ύπνου, πονοκεφάλους, γαστρεντερικά προβλήματα ή αύξηση της αρτηριακής πίεσης.

Σε επίπεδο εργασιακής απόδοσης, το άτομο που υφίσταται mobbing συχνά αδυνατεί να συγκεντρωθεί, χάνει το ενδιαφέρον για τα καθήκοντά του και μπορεί να παρουσιάσει αυξημένες απουσίες. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: η μειωμένη απόδοση χρησιμοποιείται μερικές φορές ως «επιχείρημα» από τον θύτη ή τη διοίκηση για να δικαιολογηθεί περαιτέρω η αρνητική μεταχείριση.

Οι επιπτώσεις επεκτείνονται και στην προσωπική ζωή, αφού η ψυχική εξάντληση συχνά «μεταφέρεται» στο σπίτι, επηρεάζοντας σχέσεις και καθημερινή λειτουργικότητα. Για τον οργανισμό, το κόστος είναι επίσης μετρήσιμο: αυξημένη εναλλαγή προσωπικού, απώλεια εμπειρίας και τεχνογνωσίας, χειρότερο εργασιακό κλίμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, νομικές και οικονομικές συνέπειες. Αν κάποιος αναγνωρίζει έντονα συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, είναι σημαντικό να απευθυνθεί σε ειδικό ψυχικής υγείας, καθώς η αντιμετώπιση αυτών των συμπτωμάτων ξεπερνά το πλαίσιο μιας γενικής ενημέρωσης.

Τι προβλέπει η νομοθεσία για το mobbing

Στην Ελλάδα, η ηθική παρενόχληση στην εργασία έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια πιο σαφές νομικό πλαίσιο, ιδίως μέσα από διατάξεις που αφορούν την προστασία από τη βία και την παρενόχληση στον χώρο εργασίας, ευθυγραμμισμένες και με διεθνείς συμβάσεις για το θέμα. Οι εργοδότες υποχρεούνται πλέον να λαμβάνουν μέτρα πρόληψης, να διαθέτουν διαδικασίες υποδοχής καταγγελιών και να μεριμνούν ώστε τα άτομα που καταγγέλλουν τέτοια περιστατικά να μην υφίστανται αντίποινα.

Παράλληλα, ανάλογα με τη σοβαρότητα και τη φύση της συμπεριφοράς, ένα περιστατικό mobbing μπορεί να θεμελιώσει αστική ευθύνη (αξίωση αποζημίωσης λόγω ηθικής βλάβης) ή ακόμη και ποινική ευθύνη, αν οι συμπεριφορές συνιστούν, για παράδειγμα, εξύβριση, απειλή ή άλλα αδικήματα που προβλέπονται από τον Ποινικό Κώδικα. Η αξιολόγηση του κατά πόσο ένα συγκεκριμένο περιστατικό εμπίπτει σε αυτές τις κατηγορίες εξαρτάται πάντα από τα πραγματικά περιστατικά της κάθε υπόθεσης.

Επειδή το νομικό πλαίσιο είναι εξειδικευμένο και εξελίσσεται, η γενική ενημέρωση δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη νομική συμβουλή. Όποιος πιστεύει ότι υφίσταται mobbing και σκέφτεται να προχωρήσει σε καταγγελία ή αγωγή καλό είναι να συμβουλευτεί δικηγόρο με εξειδίκευση σε εργατικό δίκαιο, καθώς και να ενημερωθεί για τις αρμοδιότητες φορέων όπως η Επιθεώρηση Εργασίας.

Πώς αντιμετωπίζεται: βήματα για θύματα και για εργοδότες

Για όποιον βιώνει mobbing, η τεκμηρίωση είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Χρήσιμο είναι να κρατείται ένα αναλυτικό ημερολόγιο περιστατικών, με ημερομηνίες, ώρες, τι ακριβώς ειπώθηκε ή έγινε και ποιοι ήταν παρόντες. Η διατήρηση email, μηνυμάτων ή άλλων γραπτών στοιχείων ενισχύει σημαντικά μια μελλοντική καταγγελία.

• Αναζητήστε στήριξη από έμπιστους συναδέλφους, φίλους ή την οικογένεια· η απομόνωση επιδεινώνει την κατάσταση.
• Ενημερωθείτε για την εσωτερική διαδικασία καταγγελιών της επιχείρησης, αν υπάρχει, και απευθυνθείτε στο τμήμα ανθρώπινου δυναμικού ή σε αρμόδιο πρόσωπο.
• Αν η εσωτερική διαδικασία δεν αποδώσει, εξετάστε την υποβολή καταγγελίας σε αρμόδια δημόσια αρχή ή τη συμβουλή δικηγόρου.
• Μην διστάσετε να ζητήσετε ψυχολογική υποστήριξη, ειδικά αν η κατάσταση έχει επηρεάσει σοβαρά την ψυχική σας υγεία.
• Αξιολογήστε ρεαλιστικά, μαζί με ειδικούς, αν η παραμονή σε αυτή τη θέση εργασίας είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα.

Για τους εργοδότες, η πρόληψη είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τη διαχείριση κρίσης εκ των υστέρων. Αυτό σημαίνει σαφείς πολιτικές συμπεριφοράς, εκπαίδευση στελεχών, ασφαλείς και εμπιστευτικές διαδικασίες καταγγελίας, καθώς και άμεση και αμερόληπτη διερεύνηση κάθε καταγγελίας που φτάνει στη διοίκηση. Ένας οργανισμός που αγνοεί συστηματικά τέτοια σήματα εκτίθεται τόσο ηθικά όσο και νομικά.

Συχνές ερωτήσεις για το mobbing

Το mobbing είναι ποινικό αδίκημα στην Ελλάδα;

Το mobbing από μόνο του δεν αποτελεί ξεχωριστό, αυτοτελές ποινικό αδίκημα, αλλά συγκεκριμένες συμπεριφορές που το συνθέτουν -όπως εξύβριση ή απειλή- μπορούν να διωχθούν ποινικά, ενώ παράλληλα μπορεί να θεμελιωθεί αστική αξίωση αποζημίωσης. Η ακριβής νομική αντιμετώπιση εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά και χρειάζεται εξειδικευμένη νομική συμβουλή.

Πόσο καιρό πρέπει να διαρκεί μια συμπεριφορά για να χαρακτηριστεί mobbing;

Οι περισσότεροι ορισμοί μιλούν για επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά σε τακτική βάση -συχνά τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα- για διάστημα αρκετών μηνών. Ένα μεμονωμένο περιστατικό, όσο δυσάρεστο κι αν είναι, δεν αρκεί από μόνο του για να μιλήσουμε για mobbing.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια απλή σύγκρουση στη δουλειά και το mobbing;

Η βασική διαφορά είναι η επανάληψη, η διάρκεια και η στοχοποίηση ενός συγκεκριμένου ατόμου. Μια σύγκρουση μπορεί να είναι μεμονωμένη και αμφίδρομη, ενώ το mobbing έχει σαφή κατεύθυνση προς ένα άτομο και επαναλαμβάνεται συστηματικά με στόχο την υποτίμηση ή την απομάκρυνσή του.

Μπορεί το mobbing να προέρχεται από συνάδελφο και όχι μόνο από προϊστάμενο;

Ναι, το mobbing μπορεί να ασκείται από συναδέλφους ίδιου ιεραρχικού επιπέδου, από ομάδα συναδέλφων, από προϊστάμενο προς υφιστάμενο ή, σπανιότερα, από υφισταμένους προς προϊστάμενο. Η ανισορροπία δύναμης δεν είναι πάντα ζήτημα τυπικής ιεραρχίας.

Πού μπορεί κανείς να απευθυνθεί αν πιστεύει ότι υφίσταται mobbing;

Ένα πρώτο βήμα είναι η εσωτερική διαδικασία καταγγελιών της επιχείρησης, αν υπάρχει, ή το τμήμα ανθρώπινου δυναμικού. Παράλληλα, μπορεί κανείς να απευθυνθεί σε δικηγόρο με εξειδίκευση σε εργατικά θέματα, στην αρμόδια Επιθεώρηση Εργασίας και, για την ψυχολογική διάσταση, σε ειδικό ψυχικής υγείας.

Το mobbing επηρεάζει μόνο τον εργασιακό χώρο;

Όχι, παρόλο που εκδηλώνεται στον χώρο εργασίας, οι επιπτώσεις του συχνά επεκτείνονται στην προσωπική και οικογενειακή ζωή, στη σωματική υγεία και στη γενικότερη ψυχική ευεξία του ατόμου, ακόμη και μετά την αποχώρησή του από τη συγκεκριμένη θέση.

Συνοπτικά

Το mobbing είναι μια συστηματική, επαναλαμβανόμενη μορφή ψυχολογικής πίεσης στον χώρο εργασίας, με σοβαρές επιπτώσεις τόσο για το άτομο όσο και για τον οργανισμό. Η αναγνώρισή του έγκαιρα, η τεκμηρίωση των περιστατικών και η αναζήτηση κατάλληλης υποστήριξης -νομικής, εργασιακής και ψυχολογικής- είναι καθοριστικές για την αντιμετώπισή του. Κανείς δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσει μόνος του μια τέτοια κατάσταση, και η απευθυνση σε ειδικούς είναι πάντα ένα λογικό και αναγκαίο βήμα.