Πάγκρεας τι είναι και λειτουργία

Το πάγκρεας είναι ένα μακρόστενο αδένα που βρίσκεται πίσω από το στομάχι και επιτελεί δύο εντελώς διαφορετικές δουλειές μέσα στο σώμα: βοηθά στην πέψη της τροφής και ρυθμίζει το επίπεδο του σακχάρου στο αίμα. Πρόκειται δηλαδή για ένα όργανο με «διπλή ταυτότητα», αφού λειτουργεί ταυτόχρονα ως εξωκρινής και ως ενδοκρινής αδένας. Παρακάτω εξηγούμε αναλυτικά πού ακριβώς βρίσκεται, από τι αποτελείται και πώς λειτουργεί κάθε τμήμα του, καθώς και τι σημαίνει όταν η λειτουργία του διαταράσσεται.

Πού βρίσκεται το πάγκρεας και πώς είναι η δομή του

Το πάγκρεας βρίσκεται στο πάνω μέρος της κοιλιάς, πίσω από το στομάχι και μπροστά από τη σπονδυλική στήλη, σε στενή επαφή με το δωδεκαδάκτυλο (το πρώτο τμήμα του λεπτού εντέρου) και τη σπλήνα. Έχει μήκος περίπου δεκαπέντε έως είκοσι εκατοστά και σχήμα που θυμίζει επιμήκη ψάρι ή γλώσσα.

Ανατομικά χωρίζεται σε τρία τμήματα:

• Κεφαλή: το φαρδύτερο τμήμα, που εφάπτεται στο δωδεκαδάκτυλο.
• Σώμα: το κεντρικό, μακρύτερο τμήμα.
• Ουρά: το στενότερο άκρο, που φτάνει μέχρι τη σπλήνα.

Μέσα στο πάγκρεας υπάρχει ένα δίκτυο μικρών αγωγών που καταλήγουν σε έναν κεντρικό αγωγό, ο οποίος μεταφέρει τις εκκρίσεις του αδένα προς το δωδεκαδάκτυλο. Παράλληλα, σκορπισμένα μέσα στον ιστό του παγκρέατος βρίσκονται μικροσκοπικές συστάδες κυττάρων γνωστές ως νησίδια του Langerhans, υπεύθυνες για την παραγωγή ορμονών. Αυτή η διπλή δομή —αγωγοί από τη μία, νησίδια από την άλλη— εξηγεί γιατί το όργανο έχει δύο εντελώς διαφορετικούς ρόλους.

Η εξωκρινής λειτουργία: πώς βοηθά το πάγκρεας στην πέψη

Το μεγαλύτερο μέρος του παγκρεατικού ιστού, περίπου το ενενήντα τοις εκατό, ανήκει στο λεγόμενο εξωκρινές τμήμα. Αυτό το τμήμα παράγει το παγκρεατικό υγρό, ένα μείγμα νερού, διττανθρακικών αλάτων και πεπτικών ενζύμων, το οποίο διοχετεύεται μέσω του κεντρικού αγωγού στο δωδεκαδάκτυλο κάθε φορά που τρώμε.

Τα διττανθρακικά άλατα έχουν έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό: εξουδετερώνουν την οξύτητα του χυμού που έρχεται από το στομάχι, ώστε το περιβάλλον στο έντερο να γίνει κατάλληλο για να δράσουν τα ένζυμα. Τα κυριότερα ένζυμα που παράγει το πάγκρεας είναι:

• Αμυλάση: διασπά τους υδατάνθρακες (άμυλο) σε απλά σάκχαρα.
• Λιπάση: διασπά τα λίπη σε λιπαρά οξέα και γλυκερόλη, ώστε να απορροφηθούν από το έντερο.
• Πρωτεάσες (όπως η θρυψίνη και η χυμοθρυψίνη): διασπούν τις πρωτεΐνες σε αμινοξέα.

Χωρίς αυτά τα ένζυμα, το σώμα δεν θα μπορούσε να απορροφήσει σωστά τα θρεπτικά συστατικά της τροφής, ακόμα κι αν η διατροφή είναι πλήρης. Για λόγους ασφαλείας, τα ένζυμα παράγονται αρχικά σε ανενεργή μορφή μέσα στο πάγκρεας και ενεργοποιούνται μόνο αφού φτάσουν στο έντερο· αν ενεργοποιούνταν νωρίτερα, θα άρχιζαν να «χωνεύουν» τον ίδιο τον παγκρεατικό ιστό, κάτι που είναι ακριβώς αυτό που συμβαίνει σε ορισμένες παθήσεις του οργάνου.

Η ενδοκρινής λειτουργία: ινσουλίνη, γλυκαγόνη και ρύθμιση του σακχάρου

Πέρα από την πέψη, το πάγκρεας έχει έναν εξίσου κρίσιμο ρόλο: ρυθμίζει τα επίπεδα γλυκόζης (σακχάρου) στο αίμα. Αυτή η λειτουργία γίνεται από τα νησίδια του Langerhans, μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες μέσα στον αδένα, που εκκρίνουν ορμόνες απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος και όχι μέσω αγωγών.

Τα κύτταρα αυτών των νησιδίων παράγουν κυρίως δύο αντίθετες ορμόνες:

• Ινσουλίνη: παράγεται από τα βήτα κύτταρα και εκκρίνεται όταν το σάκχαρο στο αίμα ανεβαίνει, για παράδειγμα μετά από ένα γεύμα. Βοηθά τα κύτταρα του σώματος να απορροφήσουν τη γλυκόζη από το αίμα και να τη χρησιμοποιήσουν για ενέργεια ή να την αποθηκεύσουν.
• Γλυκαγόνη: παράγεται από τα άλφα κύτταρα και δρα αντίστροφα, δηλαδή ανεβάζει το σάκχαρο όταν αυτό πέφτει πολύ χαμηλά, απελευθερώνοντας αποθηκευμένη γλυκόζη από το ήπαρ.

Η ισορροπία ανάμεσα σε αυτές τις δύο ορμόνες κρατά το σάκχαρο του αίματος μέσα σε ένα σταθερό εύρος όλη την ημέρα, ανεξάρτητα από το πότε και τι τρώμε. Όταν τα βήτα κύτταρα καταστρέφονται ή δεν παράγουν αρκετή ινσουλίνη, το αποτέλεσμα είναι ο διαβήτης, μια κατάσταση όπου το σάκχαρο παραμένει μονίμως υψηλό. Το πάγκρεας παράγει επίσης μικρότερες ποσότητες άλλων ορμονών, όπως η σωματοστατίνη, που βοηθούν στη ρύθμιση της δράσης της ινσουλίνης και της γλυκαγόνης, λειτουργώντας σαν ένα λεπτό σύστημα ισορροπίας.

Τι είναι η παγκρεατίτιδα και πώς επηρεάζει τη λειτουργία του παγκρέατος;

Η παγκρεατίτιδα είναι η φλεγμονή του παγκρέατος και συμβαίνει όταν τα πεπτικά ένζυμα ενεργοποιούνται πρόωρα, μέσα στον ίδιο τον αδένα, αντί να ενεργοποιηθούν κανονικά στο έντερο. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα ένζυμα αρχίζουν να «χωνεύουν» τον παγκρεατικό ιστό, προκαλώντας πόνο, οίδημα και βλάβη στα κύτταρα του οργάνου.

Υπάρχουν δύο βασικές μορφές:

• Οξεία παγκρεατίτιδα: εμφανίζεται ξαφνικά, συχνά με έντονο πόνο στην κοιλιά, και μπορεί να υποχωρήσει πλήρως αν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.
• Χρόνια παγκρεατίτιδα: είναι μια παρατεταμένη φλεγμονή που προκαλεί προοδευτική και μόνιμη βλάβη στον ιστό του παγκρέατος με την πάροδο του χρόνου.

Και στις δύο περιπτώσεις, η βλάβη στον ιστό μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις δύο λειτουργίες που περιγράψαμε παραπάνω. Αν καταστραφεί το εξωκρινές τμήμα, μειώνεται η παραγωγή πεπτικών ενζύμων, με αποτέλεσμα δυσκολία στην πέψη, ιδίως των λιπών, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε διάρροια, απώλεια βάρους και ελλείψεις θρεπτικών συστατικών. Αν καταστραφούν τα νησίδια του Langerhans, μειώνεται η παραγωγή ινσουλίνης, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μια μορφή διαβήτη που σχετίζεται άμεσα με πάθηση του παγκρέατος.

Η σχέση ανάμεσα στη δομή του οργάνου και τη νόσο είναι λοιπόν ξεκάθαρη: όσο πιο εκτεταμένη είναι η βλάβη στον παγκρεατικό ιστό, τόσο πιο πιθανό είναι να επηρεαστούν και οι δύο λειτουργίες του, η πεπτική και η ορμονική. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα συμπτώματα μιας παγκρεατικής πάθησης δεν περιορίζονται μόνο στον πόνο, αλλά μπορούν να επεκταθούν και σε προβλήματα πέψης ή στη ρύθμιση του σακχάρου. Για οποιοδήποτε επίμονο ή έντονο σύμπτωμα από την περιοχή της κοιλιάς, η σωστή διάγνωση και παρακολούθηση πρέπει πάντα να γίνεται από γιατρό.

Συμπέρασμα

Το πάγκρεας είναι ένα σχετικά μικρό αλλά καθοριστικής σημασίας όργανο, που συνδυάζει δύο ρόλους μέσα στο ίδιο σώμα: παράγει τα ένζυμα που χρειάζεται το έντερο για να διασπάσει την τροφή, και παράγει τις ορμόνες που κρατούν το σάκχαρο του αίματος σε ισορροπία. Όταν αυτή η λεπτή ισορροπία διαταράσσεται, όπως συμβαίνει σε μια φλεγμονή του οργάνου, οι επιπτώσεις μπορούν να εκτείνονται τόσο στην πέψη όσο και στη ρύθμιση της γλυκόζης. Η κατανόηση του πώς λειτουργεί κανονικά το πάγκρεας βοηθά να αναγνωρίσει κανείς πιο εύκολα πότε κάτι δεν πάει καλά και πότε χρειάζεται να αναζητήσει ιατρική συμβουλή.