ΣΜΕΑΕ: τι είναι και ποια η σκοπός του

Τα ΣΜΕΑΕ (Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης) είναι σχολεία που λειτουργούν στο πλαίσιο του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος και απευθύνονται αποκλειστικά σε μαθητές με αναπηρία ή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Όποιος αναζητά την απάντηση στο «σμεαε τι είναι» θα βρει εδώ μια ολοκληρωμένη εξήγηση: τι σημαίνει ο όρος, ποιον σκοπό εξυπηρετεί, ποιοι μαθητές φοιτούν σε αυτά τα σχολεία και πώς διαφέρουν από τα τμήματα ένταξης των κανονικών σχολείων.

Ο όρος χρησιμοποιείται επίσημα από το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας και εμφανίζεται σε νόμους, εγκυκλίους, βεβαιώσεις και πιστοποιητικά φοίτησης. Δεν αφορά ένα συγκεκριμένο σχολείο, αλλά μια ολόκληρη κατηγορία σχολικών μονάδων που καλύπτουν όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, από το νηπιαγωγείο μέχρι το λύκειο, με προσαρμοσμένο πρόγραμμα, εξειδικευμένο προσωπικό και υποδομές κατάλληλες για κάθε τύπο αναπηρίας ή δυσκολίας.

Ο σκοπός των ΣΜΕΑΕ και το νομικό πλαίσιο

Ο βασικός σκοπός των ΣΜΕΑΕ είναι να διασφαλίσουν ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση για μαθητές που, λόγω αναπηρίας ή ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών, δεν μπορούν να παρακολουθήσουν αποτελεσματικά το πρόγραμμα ενός τυπικού σχολείου χωρίς επιπλέον στήριξη. Η φιλοσοφία τους δεν είναι ο διαχωρισμός για χάρη του διαχωρισμού, αλλά η παροχή ενός περιβάλλοντος όπου ο μαθητής μπορεί να αναπτυχθεί ακαδημαϊκά, κοινωνικά και προσωπικά με τον ρυθμό και τον τρόπο που του ταιριάζει.

Το νομικό πλαίσιο που διέπει την ειδική αγωγή στην Ελλάδα βασίζεται κυρίως στον νόμο για την «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία ή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», ο οποίος καθορίζει τις κατηγορίες μαθητών που εμπίπτουν σε αυτό το καθεστώς, τους τύπους σχολικών μονάδων, τις αρμοδιότητες των αξιολογικών φορέων και τα δικαιώματα των μαθητών και των οικογενειών τους. Το πλαίσιο αυτό έχει επικαιροποιηθεί με μεταγενέστερες διατάξεις που ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, τη λειτουργία των αξιολογικών κέντρων και τους όρους στελέχωσης των σχολείων.

Στην πράξη, ο σκοπός των ΣΜΕΑΕ συνοψίζεται σε τρεις άξονες:

• Εκπαιδευτική προσαρμογή: το αναλυτικό πρόγραμμα διαμορφώνεται ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες κάθε μαθητή, χωρίς να χάνεται ο εκπαιδευτικός στόχος.
• Εξειδικευμένη υποστήριξη: παρέχεται πρόσβαση σε ειδικότητες όπως λογοθεραπεία, εργοθεραπεία και ψυχολογική στήριξη μέσα στο ίδιο το σχολικό πλαίσιο.
• Κοινωνική ενσωμάτωση: στόχος είναι η προετοιμασία του μαθητή για την επόμενη βαθμίδα εκπαίδευσης ή για την ενήλικη ζωή, με έμφαση στην αυτονομία όπου αυτό είναι εφικτό.

Ποιοι μαθητές φοιτούν στα ΣΜΕΑΕ

Στα ΣΜΕΑΕ φοιτούν μαθητές που έχουν αξιολογηθεί και έχουν λάβει επίσημη γνωμάτευση ότι εμπίπτουν σε μία ή περισσότερες κατηγορίες αναπηρίας ή ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών. Ο νόμος αναγνωρίζει, ενδεικτικά, τις ακόλουθες κατηγορίες:

• Νοητική αναπηρία, σε διαφορετικούς βαθμούς σοβαρότητας.
• Διαταραχές αυτιστικού φάσματος.
• Αισθητηριακές αναπηρίες: προβλήματα όρασης (τύφλωση, μερική απώλεια όρασης) ή ακοής (κώφωση, βαρηκοΐα).
• Κινητικές αναπηρίες, που επηρεάζουν τη μετακίνηση ή τον έλεγχο του σώματος.
• Σοβαρά προβλήματα λόγου και ομιλίας.
• Ειδικές μαθησιακές δυσκολίες, όπως η δυσλεξία, όταν συνοδεύονται από ανάγκη ουσιαστικής στήριξης.
• Σύνδρομα και σπάνιες παθήσεις που επηρεάζουν τη μάθηση ή τη λειτουργικότητα.
• Πολυαναπηρίες, δηλαδή συνύπαρξη περισσότερων από μία δυσκολιών.

Δεν φοιτά αυτόματα κάθε μαθητής με κάποια δυσκολία σε ΣΜΕΑΕ. Πολλοί μαθητές με ελαφρύτερες ή διαχειρίσιμες ανάγκες παρακολουθούν το τυπικό σχολείο με επιπλέον στήριξη (τμήμα ένταξης ή παράλληλη στήριξη), και μόνο όσοι έχουν ανάγκη από πιο εντατικό και εξειδικευμένο πλαίσιο κατευθύνονται σε ΣΜΕΑΕ, ύστερα από αξιολόγηση.

Τύποι ΣΜΕΑΕ ανά βαθμίδα εκπαίδευσης

Τα ΣΜΕΑΕ καλύπτουν όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, με αντίστοιχη ονομασία και πρόγραμμα σπουδών σε κάθε στάδιο:

• Ειδικά Νηπιαγωγεία: για παιδιά προσχολικής ηλικίας, με έμφαση στην πρώιμη παρέμβαση και στην ανάπτυξη βασικών δεξιοτήτων.
• Ειδικά Δημοτικά Σχολεία: παρέχουν βασική εκπαίδευση προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε μαθητή, με μικρότερα τμήματα και εξατομικευμένη προσέγγιση.
• Ειδικά Γυμνάσια: συνεχίζουν τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση με προσαρμοσμένο πρόγραμμα.
• Ενιαία Ειδικά Επαγγελματικά Γυμνάσια-Λύκεια (ΕΝΕΕΓΥΛ): συνδυάζουν γενική παιδεία με επαγγελματική κατάρτιση, προετοιμάζοντας τους μαθητές για την ενσωμάτωση στην αγορά εργασίας.
• Εργαστήρια Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (ΕΕΕΕΚ): απευθύνονται σε μαθητές με πιο σοβαρές ανάγκες, με έμφαση σε πρακτικές δεξιότητες αυτόνομης διαβίωσης και εργασίας.

Υπάρχουν επίσης εξειδικευμένα σχολεία για συγκεκριμένες κατηγορίες αναπηρίας, όπως σχολεία για κωφούς και βαρήκοους μαθητές που διδάσκουν και μέσω νοηματικής γλώσσας, καθώς και σχολεία για τυφλούς μαθητές που χρησιμοποιούν το σύστημα Braille και εξειδικευμένα εκπαιδευτικά υλικά. Η επιλογή του κατάλληλου τύπου σχολείου γίνεται βάσει της γνωμάτευσης και σε συνεννόηση με την οικογένεια.

ΣΜΕΑΕ, τμήματα ένταξης και παράλληλη στήριξη: ποια η διαφορά

Πολύς κόσμος συγχέει τα ΣΜΕΑΕ με τα τμήματα ένταξης, ενώ πρόκειται για διαφορετικά μοντέλα υποστήριξης. Η βασική διάκριση είναι η εξής:

• ΣΜΕΑΕ: αυτοτελές σχολείο ειδικής αγωγής, όπου όλοι οι μαθητές έχουν ανάγκες που απαιτούν εξειδικευμένο πλαίσιο σε καθημερινή βάση.
• Τμήμα ένταξης: λειτουργεί εντός ενός τυπικού σχολείου· ο μαθητής παρακολουθεί το κανονικό τμήμα για το μεγαλύτερο μέρος του προγράμματος και μεταβαίνει στο τμήμα ένταξης για συγκεκριμένες ώρες εξατομικευμένης στήριξης.
• Παράλληλη στήριξη: ένας εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής βρίσκεται μέσα στην τάξη του τυπικού σχολείου, δίπλα στον μαθητή, καθ' όλη τη διάρκεια του μαθήματος, χωρίς ο μαθητής να μετακινείται σε άλλο χώρο.

Η επιλογή ανάμεσα σε αυτά τα μοντέλα εξαρτάται από τη σοβαρότητα και τη φύση των αναγκών του μαθητή, όπως προκύπτει από την επίσημη αξιολόγηση. Στόχος του συστήματος είναι, όπου είναι εφικτό, η φοίτηση στο λιγότερο περιοριστικό περιβάλλον που εξασφαλίζει παράλληλα ουσιαστική μάθηση· γι' αυτό πολλοί μαθητές μεταβαίνουν από ΣΜΕΑΕ σε τμήμα ένταξης ή αντίστροφα, καθώς οι ανάγκες τους εξελίσσονται με την ηλικία.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η φοίτηση σε ΣΜΕΑΕ δεν αποκλείει τη μετέπειτα μετάβαση σε τυπικό σχολείο ή σε πλαίσιο επαγγελματικής κατάρτισης· το εκπαιδευτικό σύστημα προβλέπει επανεξέταση της κατάστασης του μαθητή σε τακτά διαστήματα.

Η διαδικασία αξιολόγησης: ο ρόλος των ΚΕΣΥ

Για να φοιτήσει ένας μαθητής σε ΣΜΕΑΕ, τμήμα ένταξης ή να λάβει παράλληλη στήριξη, απαιτείται επίσημη γνωμάτευση από τα Κέντρα Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕΣΥ), τα οποία λειτουργούν σε επίπεδο περιφερειακών διευθύνσεων εκπαίδευσης. Τα ΚΕΣΥ αντικατέστησαν τα παλαιότερα ΚΕΔΔΥ και αποτελούν τον επίσημο φορέα διάγνωσης και κατεύθυνσης στο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα.

Η διαδικασία περιλαμβάνει συνήθως τα εξής βήματα:

1. Αίτηση των γονέων ή κηδεμόνων προς το αρμόδιο ΚΕΣΥ, συχνά ύστερα από παρότρυνση του σχολείου ή παιδιάτρου.
2. Διεπιστημονική αξιολόγηση από ομάδα ειδικών: ειδικό παιδαγωγό, ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό και, όπου απαιτείται, ιατρικό προσωπικό.
3. Έκδοση επίσημης γνωμάτευσης, η οποία προσδιορίζει τον τύπο και τον βαθμό των αναγκών, καθώς και το προτεινόμενο εκπαιδευτικό πλαίσιο (ΣΜΕΑΕ, τμήμα ένταξης, παράλληλη στήριξη ή άλλη μορφή υποστήριξης).
4. Επανεκτίμηση σε τακτά διαστήματα, ώστε το πλαίσιο φοίτησης να προσαρμόζεται στην εξέλιξη του μαθητή.

Η γνωμάτευση αυτή δεν είναι απλά διοικητική διαδικασία· αποτελεί το έγγραφο βάσει του οποίου το σχολείο οργανώνει το εξατομικευμένο πρόγραμμα του μαθητή, διεκδικεί τους απαραίτητους πόρους σε προσωπικό και εξοπλισμό και διασφαλίζει τα σχετικά δικαιώματα, όπως η μεταφορά με ειδικό όχημα όπου προβλέπεται.

Το εκπαιδευτικό και ειδικό προσωπικό στα ΣΜΕΑΕ

Η στελέχωση ενός ΣΜΕΑΕ διαφέρει σημαντικά από αυτή ενός τυπικού σχολείου, καθώς απαιτούνται περισσότερες ειδικότητες για να καλυφθούν οι ανάγκες των μαθητών. Στο προσωπικό περιλαμβάνονται συνήθως:

• Εκπαιδευτικοί ειδικής αγωγής, με εξειδικευμένη κατάρτιση στη διδασκαλία μαθητών με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.
• Ειδικό Εκπαιδευτικό Προσωπικό (ΕΕΠ): ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, λογοθεραπευτές, εργοθεραπευτές και φυσικοθεραπευτές, οι οποίοι εργάζονται συμπληρωματικά με τους εκπαιδευτικούς.
• Ειδικό Βοηθητικό Προσωπικό (ΕΒΠ): υποστηρίζει μαθητές που χρειάζονται βοήθεια σε καθημερινές λειτουργίες, όπως η μετακίνηση ή η προσωπική φροντίδα.
• Διερμηνείς νοηματικής γλώσσας, σε σχολεία για κωφούς και βαρήκοους μαθητές.

Η αναλογία προσωπικού προς μαθητές είναι συνήθως πολύ χαμηλότερη από αυτή ενός τυπικού σχολείου, ακριβώς επειδή η εξατομικευμένη προσοχή αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική μάθηση. Σε πολλές περιπτώσεις, η ομάδα γύρω από τον μαθητή συνεργάζεται στενά με την οικογένεια, ώστε οι στρατηγικές που εφαρμόζονται στο σχολείο να έχουν συνέχεια και στο σπίτι.

Πρόγραμμα σπουδών και μέθοδοι διδασκαλίας

Το αναλυτικό πρόγραμμα στα ΣΜΕΑΕ βασίζεται σε ειδικά διαμορφωμένα προγράμματα σπουδών, τα οποία διαφέρουν από αυτά του τυπικού σχολείου ως προς τον ρυθμό, τη μέθοδο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το περιεχόμενο. Δεν πρόκειται για «απλοποίηση» της γνώσης, αλλά για προσαρμογή του τρόπου με τον οποίο αυτή προσφέρεται.

Ανάμεσα στα χαρακτηριστικά αυτού του προγράμματος:

• Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (ΕΕΠ) για κάθε μαθητή, το οποίο καθορίζει συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους βάσει των δυνατοτήτων και των αναγκών του.
• Μικρός αριθμός μαθητών ανά τμήμα, ώστε να είναι εφικτή η στενή παρακολούθηση από τον εκπαιδευτικό.
• Χρήση εναλλακτικών μέσων επικοινωνίας, όπως η νοηματική γλώσσα, το σύστημα Braille ή εικονογραφημένα συστήματα υποβοηθούμενης επικοινωνίας.
• Έμφαση σε λειτουργικές δεξιότητες: αυτοεξυπηρέτηση, κοινωνικές δεξιότητες, προεπαγγελματική εκπαίδευση, ανάλογα με την ηλικία και το επίπεδο του μαθητή.
• Συνεργασία με ειδικές θεραπείες (λογοθεραπεία, εργοθεραπεία, φυσικοθεραπεία) εντός του σχολικού πλαισίου.

Στα ΕΝΕΕΓΥΛ και στα ΕΕΕΕΚ, το πρόγραμμα αποκτά πιο έντονο επαγγελματικό προσανατολισμό, με εργαστήρια που καλλιεργούν συγκεκριμένες δεξιότητες, όπως ξυλουργική, κηπουρική, εργασίες γραφείου ή χειροτεχνία, ανάλογα με τις δυνατότητες και τα ενδιαφέροντα των μαθητών, με στόχο τη μελλοντική τους ένταξη στην αγορά εργασίας ή σε πλαίσια υποστηριζόμενης απασχόλησης.

Δικαιώματα γονέων και μαθητών

Η φοίτηση σε ΣΜΕΑΕ συνοδεύεται από συγκεκριμένα δικαιώματα, τα οποία αποσκοπούν στην άρση εμποδίων που θα δυσχέραιναν την πρόσβαση στην εκπαίδευση. Ανάμεσα στα σημαντικότερα:

• Δωρεάν μεταφορά από και προς το σχολείο, όταν αυτό προβλέπεται λόγω απόστασης ή κινητικής δυσκολίας.
• Πρόσβαση σε ειδικό εκπαιδευτικό υλικό, όπως βιβλία σε Braille, ηχητικό υλικό ή προσαρμοσμένο ψηφιακό περιεχόμενο.
• Συμμετοχή στη διαμόρφωση του εξατομικευμένου προγράμματος, μέσω ενημέρωσης και συνεννόησης με τους εκπαιδευτικούς και το ειδικό προσωπικό.
• Δικαίωμα επανεξέτασης της γνωμάτευσης, εάν η οικογένεια πιστεύει ότι το πλαίσιο φοίτησης δεν ανταποκρίνεται πλέον στις ανάγκες του μαθητή.

Οι γονείς έχουν επίσης δικαίωμα να ζητήσουν πληροφορίες σχετικά με τη διαδικασία αξιολόγησης, να καταθέσουν ένσταση σε περίπτωση διαφωνίας με τη γνωμάτευση και να συμμετέχουν σε σχολικές συναντήσεις που αφορούν την πρόοδο του παιδιού τους. Σε θέματα που άπτονται ιατρικής ή ψυχολογικής φύσης, είναι σημαντικό οι οικογένειες να συμβουλεύονται τους αρμόδιους ειδικούς –παιδοψυχιάτρους, αναπτυξιολόγους, ειδικούς παιδαγωγούς– καθώς η παρούσα ενημέρωση παραμένει σε γενικό επίπεδο και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη επαγγελματική συμβουλή.

Συχνές ερωτήσεις

Τι σημαίνει ΣΜΕΑΕ;

Η συντομογραφία σημαίνει Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης και αναφέρεται σε σχολεία που εκπαιδεύουν αποκλειστικά μαθητές με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, με προσαρμοσμένο πρόγραμμα και εξειδικευμένο προσωπικό.

Ποια η διαφορά ανάμεσα σε ΣΜΕΑΕ και τμήμα ένταξης;

Το ΣΜΕΑΕ είναι αυτοτελές σχολείο, ενώ το τμήμα ένταξης λειτουργεί μέσα σε τυπικό σχολείο και ο μαθητής παρακολουθεί το κανονικό τμήμα για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, μεταβαίνοντας στο τμήμα ένταξης μόνο για συγκεκριμένες ώρες στήριξης.

Ποιος αποφασίζει αν ένας μαθητής θα φοιτήσει σε ΣΜΕΑΕ;

Η απόφαση βασίζεται σε επίσημη γνωμάτευση των ΚΕΣΥ (Κέντρα Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης), που προκύπτει ύστερα από διεπιστημονική αξιολόγηση του μαθητή.

Μπορεί ένας μαθητής να μεταβεί από ΣΜΕΑΕ σε τυπικό σχολείο;

Ναι, καθώς η γνωμάτευση επανεξετάζεται σε τακτά διαστήματα και το πλαίσιο φοίτησης μπορεί να αλλάξει ανάλογα με την εξέλιξη των αναγκών του μαθητή.

Υπάρχουν ΣΜΕΑΕ σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης;

Ναι, υπάρχουν ειδικά νηπιαγωγεία, δημοτικά, γυμνάσια, καθώς και ενιαία ειδικά επαγγελματικά γυμνάσια-λύκεια και εργαστήρια ειδικής επαγγελματικής εκπαίδευσης για τη δευτεροβάθμια βαθμίδα.

Ποιο προσωπικό εργάζεται σε ένα ΣΜΕΑΕ;

Εργάζονται εκπαιδευτικοί ειδικής αγωγής, ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό όπως ψυχολόγοι και λογοθεραπευτές, καθώς και ειδικό βοηθητικό προσωπικό για την υποστήριξη μαθητών σε καθημερινές λειτουργίες.

Συμπέρασμα

Τα ΣΜΕΑΕ αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, σχεδιασμένο να προσφέρει σε μαθητές με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ένα πλαίσιο μάθησης προσαρμοσμένο στις δικές τους δυνατότητες. Από τα ειδικά νηπιαγωγεία μέχρι τα επαγγελματικά λύκεια και τα εργαστήρια κατάρτισης, κάθε βαθμίδα έχει σχεδιαστεί ώστε να συνοδεύει τον μαθητή στην πορεία του προς τη μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία. Η κατανόηση του πώς λειτουργούν αυτά τα σχολεία, ποιος αποφασίζει τη φοίτηση και ποια δικαιώματα συνοδεύουν τη διαδικασία βοηθά τις οικογένειες να προσανατολιστούν καλύτερα και να αναζητήσουν, όποτε χρειάζεται, την καθοδήγηση των αρμόδιων ειδικών και φορέων.