Κορτιζόνη τι είναι

Η κορτιζόνη είναι ένα φάρμακο που ανήκει στην κατηγορία των γλυκοκορτικοειδών (κορτικοστεροειδών) και χρησιμοποιείται κυρίως για να καταπραΰνει τη φλεγμονή και να ρυθμίζει την υπερδραστηριότητα του ανοσοποιητικού συστήματος. Πρόκειται ουσιαστικά για μια συνθετική εκδοχή μιας ορμόνης που παράγει φυσιολογικά ο οργανισμός μας, στα επινεφρίδια, τα δύο μικρά αδένες που βρίσκονται πάνω από τα νεφρά.

Πολύς κόσμος έχει ακούσει τη λέξη «κορτιζόνη» σε σχέση με ενέσεις για πόνους στις αρθρώσεις, αλοιφές για δερματικά προβλήματα ή χάπια που δίνονται σε σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις. Στην πραγματικότητα, ο όρος χρησιμοποιείται συχνά ως «ομπρέλα» για ολόκληρη την οικογένεια των κορτικοστεροειδών, ακόμη και όταν το φάρμακο που δίνεται δεν είναι η ίδια η ουσία κορτιζόνη αλλά ένα παρεμφερές μόριο, όπως η πρεδνιζολόνη ή η δεξαμεθαζόνη.

Κορτιζόνη και κορτιζόλη: ποια είναι η σχέση τους;

Η κορτιζόλη είναι η φυσική ορμόνη που παράγουν τα επινεφρίδια, γνωστή και ως «ορμόνη του στρες», επειδή τα επίπεδά της αυξάνονται σε καταστάσεις σωματικής ή ψυχολογικής πίεσης. Ρυθμίζει, μεταξύ άλλων, το μεταβολισμό των υδατανθράκων, την αρτηριακή πίεση, τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης και την ένταση της φλεγμονώδους απόκρισης του οργανισμού.

Η κορτιζόνη, από την άλλη, είναι μια ανενεργή μορφή που το σώμα μετατρέπει σε κορτιζόλη μέσα στο συκώτι, ώστε να μπορέσει να δράσει. Όταν χορηγείται ως φάρμακο, γίνεται ακριβώς αυτό: εισάγεται μια ουσία που, αφού «ενεργοποιηθεί», λειτουργεί όπως η φυσική ορμόνη, αλλά σε δόσεις πολύ μεγαλύτερες από όσες παράγει φυσιολογικά ο οργανισμός.

Στην κλινική πράξη, οι γιατροί συνήθως δεν χορηγούν την «καθαρή» κορτιζόνη αλλά συγγενικά της μόρια που έχουν τροποποιηθεί χημικά για να είναι πιο ισχυρά, πιο σταθερά ή να δρουν για μεγαλύτερο ή μικρότερο διάστημα. Έτσι στα φαρμακεία θα συναντήσετε ονόματα όπως πρεδνιζολόνη, μεθυλπρεδνιζολόνη, δεξαμεθαζόνη ή βηταμεθαζόνη, όλα μέλη της ίδιας μεγάλης οικογένειας.

Πώς δρα η κορτιζόνη στον οργανισμό

Η βασική δράση της κορτιζόνης είναι η καταστολή της φλεγμονής. Όταν ο οργανισμός αντιμετωπίζει έναν τραυματισμό, μια λοίμωξη ή μια αλλεργική αντίδραση, το ανοσοποιητικό σύστημα ενεργοποιείται και απελευθερώνει χημικές ουσίες που προκαλούν πρήξιμο, κοκκίνισμα, πόνο και θερμότητα στην περιοχή. Αυτή είναι η φλεγμονή, μια φυσική και συνήθως χρήσιμη διαδικασία επούλωσης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως αυτή η αντίδραση είναι δυσανάλογη ή ανεξέλεγκτη, όπως συμβαίνει σε αυτοάνοσα νοσήματα ή σε σοβαρές αλλεργίες, και τότε προκαλεί περισσότερη βλάβη παρά όφελος. Η κορτιζόνη επεμβαίνει σε αυτό το σημείο: μπλοκάρει την παραγωγή ουσιών που «τροφοδοτούν» τη φλεγμονή και μειώνει τη δραστηριότητα των κυττάρων του ανοσοποιητικού που συμμετέχουν σε αυτήν.

Παράλληλα, επηρεάζει και άλλες λειτουργίες του οργανισμού, αφού η κορτιζόλη που μιμείται εμπλέκεται σε πολλά συστήματα:

• Επηρεάζει τον μεταβολισμό της γλυκόζης, αυξάνοντας τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα.
• Επιδρά στον μεταβολισμό των λιπών και των πρωτεϊνών.
• Συμμετέχει στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης και της κατακράτησης υγρών.
• Επηρεάζει τη διάθεση και τα επίπεδα ενέργειας.

Αυτή η πολυπλοκότητα εξηγεί γιατί η κορτιζόνη είναι τόσο αποτελεσματική σε πολλές παθήσεις, αλλά και γιατί μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες σε άλλα σημεία του οργανισμού όταν χρησιμοποιείται για μεγάλο διάστημα.

Με ποιες μορφές χορηγείται

Η κορτιζόνη και τα συγγενικά της φάρμακα κυκλοφορούν σε πολλές διαφορετικές μορφές, ανάλογα με το πρόβλημα που καλούνται να αντιμετωπίσουν και το πόσο τοπική ή γενικευμένη πρέπει να είναι η δράση τους.

• Χάπια ή δισκία από το στόμα: χρησιμοποιούνται όταν χρειάζεται δράση σε όλο το σώμα, π.χ. σε σοβαρές φλεγμονές ή αυτοάνοσα νοσήματα.
• Ενέσιμη μορφή: μπορεί να χορηγηθεί ενδομυϊκά, ενδοφλέβια ή τοπικά, όπως οι γνωστές «ενέσεις κορτιζόνης» στις αρθρώσεις για την ανακούφιση από πόνο και φλεγμονή.
• Κρέμες, αλοιφές και λοσιόν: εφαρμόζονται τοπικά στο δέρμα για δερματικές παθήσεις όπως το έκζεμα ή η ψωρίαση.
• Εισπνεόμενες μορφές: χρησιμοποιούνται σε αναπνευστικά προβλήματα όπως το άσθμα, με τη μορφή ειδικών συσκευών εισπνοών.
• Σταγόνες: για τα μάτια ή τη μύτη, σε φλεγμονές ή αλλεργικές αντιδράσεις σε αυτές τις περιοχές.

Η επιλογή της μορφής χορήγησης δεν είναι τυχαία. Μια τοπική κρέμα, για παράδειγμα, δρα σχεδόν αποκλειστικά στο σημείο εφαρμογής και έχει πολύ μικρότερη επίδραση στον υπόλοιπο οργανισμό σε σχέση με ένα χάπι που απορροφάται και κυκλοφορεί σε όλο το σώμα.

Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται

Το φάσμα εφαρμογών της κορτιζόνης είναι ιδιαίτερα ευρύ, ακριβώς επειδή η φλεγμονή και η υπερδραστηριότητα του ανοσοποιητικού εμπλέκονται σε πάρα πολλές καταστάσεις υγείας.

• Αλλεργικές αντιδράσεις: από απλή αλλεργική δερματίτιδα έως σοβαρή αναφυλαξία.
• Αναπνευστικά προβλήματα: άσθμα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, σοβαρές βρογχίτιδες.
• Παθήσεις των αρθρώσεων: ρευματοειδής αρθρίτιδα, οστεοαρθρίτιδα, τενοντίτιδες, φλεγμονές σε αρθρώσεις μετά από τραυματισμό.
• Δερματικές παθήσεις: έκζεμα, ψωρίαση, αλλεργικές δερματίτιδες.
• Αυτοάνοσα νοσήματα: λύκος, σκλήρυνση κατά πλάκας σε κρίση, φλεγμονώδεις παθήσεις του εντέρου.
• Μετά από μεταμοσχεύσεις οργάνων: για την πρόληψη της απόρριψης του μοσχεύματος από το ανοσοποιητικό σύστημα.
• Ορισμένες μορφές καρκίνου: ως συμπληρωματική θεραπεία σε συγκεκριμένα πρωτόκολλα.

Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις η κορτιζόνη δεν θεραπεύει την υποκείμενη αιτία, αλλά ελέγχει τα συμπτώματα και τη φλεγμονή, δίνοντας στον οργανισμό χρόνο και συνθήκες να αναρρώσει ή να ανταποκριθεί σε άλλες θεραπείες.

Ποια είναι τα οφέλη της θεραπείας με κορτιζόνη

Όταν χορηγείται σωστά και υπό ιατρική παρακολούθηση, η κορτιζόνη μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη, ειδικά σε καταστάσεις όπου η φλεγμονή είναι έντονη ή απειλητική για την υγεία.

Το πρώτο και πιο εμφανές όφελος είναι η ταχύτατη ανακούφιση από τον πόνο και το πρήξιμο. Σε μια σοβαρή φλεγμονή άρθρωσης, για παράδειγμα, μια ένεση κορτιζόνης μπορεί να μειώσει δραστικά τα συμπτώματα μέσα σε λίγες ημέρες, σε αντίθεση με άλλα αντιφλεγμονώδη που δρουν πιο αργά ή πιο ασθενικά.

Σε σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις ή σε κρίσεις άσθματος, η κορτιζόνη μπορεί να είναι κυριολεκτικά σωτήρια, καθώς ελέγχει άμεσα την υπερβολική αντίδραση του ανοσοποιητικού που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την αναπνοή. Σε αυτοάνοσα νοσήματα, βοηθά να «ηρεμήσει» το σύστημα που έχει στραφεί εναντίον του ίδιου του οργανισμού, μειώνοντας τη βλάβη σε ιστούς και όργανα.

Ένα ακόμη σημαντικό όφελος είναι η ευελιξία στη χορήγηση: επειδή υπάρχουν πολλές μορφές και δοσολογίες, ο γιατρός μπορεί να προσαρμόσει τη θεραπεία ώστε να επιτύχει το μέγιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα με τη μικρότερη δυνατή έκθεση του οργανισμού στο φάρμακο, ιδίως όταν επιλέγονται τοπικές μορφές αντί για συστηματικές.

Πιθανές παρενέργειες και κίνδυνοι

Παρά την αποτελεσματικότητά της, η κορτιζόνη δεν είναι φάρμακο χωρίς κόστος για τον οργανισμό. Οι παρενέργειες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη δόση, τη διάρκεια της θεραπείας και τον τρόπο χορήγησης.

Σε βραχυχρόνια χρήση, σε μικρές δόσεις ή σε τοπική εφαρμογή, οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι συνήθως περιορισμένες. Μπορεί να εμφανιστούν:

• Αύξηση της όρεξης και του σωματικού βάρους.
• Δυσκολία στον ύπνο ή αίσθημα νευρικότητας.
• Ελαφρά αύξηση του σακχάρου στο αίμα.
• Κατακράτηση υγρών και πρήξιμο, ειδικά στο πρόσωπο.

Με μακροχρόνια ή συστηματική χρήση, ειδικά σε υψηλές δόσεις, οι κίνδυνοι γίνονται πιο σοβαροί:

• Οστεοπόρωση, λόγω επίδρασης στο μεταβολισμό του ασβεστίου.
• Αύξηση της αρτηριακής πίεσης.
• Επιδείνωση ή εμφάνιση σακχαρώδη διαβήτη.
• Μεγαλύτερη ευαισθησία σε λοιμώξεις, λόγω καταστολής του ανοσοποιητικού.
• Αλλαγές στην κατανομή του σωματικού λίπους, με χαρακτηριστική συγκέντρωση στο πρόσωπο και τον κορμό.
• Καταστολή της φυσιολογικής λειτουργίας των επινεφριδίων, τα οποία «μαθαίνουν» να παράγουν λιγότερη κορτιζόλη όσο δέχονται εξωγενή κορτιζόνη.

Για αυτόν τον λόγο, η θεραπεία με κορτιζόνη, ιδιαίτερα σε συστηματική μορφή και για μεγάλα διαστήματα, πρέπει πάντα να γίνεται υπό την επίβλεψη γιατρού, με τακτικές επανεξετάσεις και προσαρμογή της δόσης όποτε κρίνεται απαραίτητο.

Πώς πρέπει να λαμβάνεται και γιατί δεν διακόπτεται απότομα

Ένας από τους πιο σημαντικούς κανόνες στη θεραπεία με κορτιζόνη είναι ότι, όταν έχει χορηγηθεί για αρκετές ημέρες ή εβδομάδες σε συστηματική μορφή, δεν πρέπει ποτέ να διακόπτεται ξαφνικά χωρίς οδηγία γιατρού.

Ο λόγος είναι ότι τα επινεφρίδια, βλέποντας πως το σώμα δέχεται ήδη «έτοιμη» κορτιζόλη από το φάρμακο, μειώνουν ή σχεδόν σταματούν τη δική τους παραγωγή. Αν το φάρμακο διακοπεί απότομα, ο οργανισμός μπορεί να βρεθεί χωρίς αρκετή κορτιζόλη για να καλύψει τις βασικές του ανάγκες, μια κατάσταση που ονομάζεται επινεφριδιακή ανεπάρκεια και μπορεί να προκαλέσει έντονη κόπωση, ζαλάδες, ναυτία, πτώση της πίεσης και σε σοβαρές περιπτώσεις να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή.

Γι’ αυτό οι γιατροί συνήθως συστήνουν σταδιακή μείωση της δόσης, γνωστή και ως «απόσυρση» ή σταδιακή διακοπή, ώστε να δοθεί στα επινεφρίδια χρόνος να ξαναρχίσουν να λειτουργούν κανονικά. Η διαδικασία αυτή μπορεί να διαρκέσει από λίγες ημέρες έως αρκετές εβδομάδες, ανάλογα με τη διάρκεια και τη δόση της αρχικής θεραπείας.

Άλλες πρακτικές συστάσεις που συνήθως δίνονται σε ασθενείς που λαμβάνουν κορτιζόνη περιλαμβάνουν τη λήψη του φαρμάκου με φαγητό για την προστασία του στομάχου, την παρακολούθηση του σακχάρου και της πίεσης όταν η θεραπεία είναι μακροχρόνια, και την ενημέρωση κάθε γιατρού ή οδοντιάτρου που τους εξετάζει ότι βρίσκονται υπό αγωγή με κορτικοστεροειδή.

Ποιοι πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί

Η κορτιζόνη δεν είναι κατάλληλη με τον ίδιο τρόπο για όλους, και ορισμένες ομάδες ανθρώπων χρειάζεται να τη χρησιμοποιούν με ιδιαίτερη προσοχή, πάντα σε συνεννόηση με τον θεράποντα γιατρό.

• Άτομα με σακχαρώδη διαβήτη: επειδή η κορτιζόνη ανεβάζει τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα, μπορεί να χρειαστεί προσαρμογή της αντιδιαβητικής αγωγής.
• Άτομα με οστεοπόρωση ή αυξημένο κίνδυνο κατακερματισμών: η μακροχρόνια χρήση επιβαρύνει επιπλέον την οστική πυκνότητα.
• Άτομα με υπέρταση ή καρδιαγγειακά προβλήματα: λόγω της επίδρασης στην κατακράτηση υγρών και την πίεση.
• Έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες: η χρήση κορτιζόνης αξιολογείται πάντα εξατομικευμένα από τον γιατρό, ζυγίζοντας όφελος και κίνδυνο.
• Άτομα με ενεργές λοιμώξεις: επειδή η καταστολή του ανοσοποιητικού μπορεί να επιτρέψει σε μια λοίμωξη να επιδεινωθεί.
• Παιδιά: η μακροχρόνια χρήση μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη, γι’ αυτό η δοσολογία και η διάρκεια παρακολουθούνται στενά.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η απόφαση για χορήγηση κορτιζόνης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το φάρμακο αντενδείκνυται, αλλά ότι χρειάζεται προσεκτικότερη παρακολούθηση, ίσως μικρότερη δόση ή εναλλακτική μορφή χορήγησης, όπως μια τοπική αντί για συστηματική θεραπεία.

Κορτιζόνη και καθημερινή ζωή: πρακτικές συμβουλές

Όσοι βρίσκονται σε θεραπεία με κορτιζόνη, ειδικά σε συστηματική μορφή, μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο παρενεργειών με μερικές απλές συνήθειες στην καθημερινότητά τους.

• Διατροφή με μειωμένο αλάτι, για να περιοριστεί η κατακράτηση υγρών.
• Επαρκής πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D, μετά από σχετική συζήτηση με τον γιατρό, για την προστασία των οστών.
• Τακτική, ελαφριά άσκηση όπου αυτό επιτρέπεται, καθώς βοηθά στη διαχείριση του βάρους και στη διάθεση.
• Αποφυγή απότομων αλλαγών στη δόση χωρίς ιατρική οδηγία.
• Τακτικός έλεγχος σακχάρου και πίεσης όταν η θεραπεία είναι μακράς διαρκείας.

Είναι επίσης σημαντικό να θυμάται κανείς ότι η κορτιζόνη, όσο αποτελεσματική και να είναι, αντιμετωπίζει συνήθως τα συμπτώματα και τη φλεγμονή και όχι πάντα την πρωταρχική αιτία του προβλήματος. Γι’ αυτό συνήθως συνδυάζεται με άλλες θεραπείες ή διερεύνηση της υποκείμενης πάθησης.

Συχνές ερωτήσεις

Η κορτιζόνη παχαίνει;

Μπορεί να συμβάλει σε αύξηση βάρους, κυρίως λόγω αυξημένης όρεξης και κατακράτησης υγρών, ειδικά σε μακροχρόνια ή υψηλή δοσολογία. Η επίδραση αυτή είναι συνήθως αναστρέψιμη μετά τη διακοπή της θεραπείας, εφόσον γίνει σωστά και σταδιακά.

Μπορεί κάποιος να πάρει κορτιζόνη χωρίς ιατρική συνταγή;

Οι συστηματικές μορφές, όπως χάπια και ενέσεις, χορηγούνται μόνο με ιατρική συνταγή, ενώ ορισμένες πολύ ελαφρές τοπικές κρέμες κυκλοφορούν και χωρίς συνταγή, αλλά πάντα καλό είναι να ζητείται η γνώμη φαρμακοποιού ή γιατρού πριν τη χρήση.

Πόσο σύντομα δρα η κορτιζόνη;

Σε πολλές περιπτώσεις, η ανακούφιση από συμπτώματα όπως ο πόνος ή το πρήξιμο μπορεί να γίνει αισθητή μέσα σε λίγες ώρες έως λίγες ημέρες, ενώ η πλήρης θεραπευτική δράση συχνά χρειάζεται λίγες ημέρες παραπάνω, ανάλογα με τη μορφή χορήγησης και την πάθηση.

Είναι ασφαλής η μακροχρόνια χρήση κορτιζόνης;

Η μακροχρόνια χρήση, ειδικά σε συστηματική μορφή, συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο παρενεργειών, όπως οστεοπόρωση, διαβήτη ή υπέρταση, γι’ αυτό γίνεται μόνο όταν κρίνεται απαραίτητη και με τακτική ιατρική παρακολούθηση.

Γιατί οι ενέσεις κορτιζόνης στις αρθρώσεις δεν γίνονται συχνά;

Επειδή η επαναλαμβανόμενη χορήγηση στην ίδια άρθρωση μπορεί, με τον καιρό, να επιβαρύνει τον χόνδρο και τους γύρω ιστούς, οι γιατροί συνήθως περιορίζουν τον αριθμό των ενέσεων που δίνονται στην ίδια περιοχή μέσα σε ένα έτος.

Η κορτιζόνη αλληλεπιδρά με άλλα φάρμακα;

Ναι, μπορεί να αλληλεπιδράσει με φάρμακα όπως αντιπηκτικά, αντιδιαβητικά ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, γι’ αυτό είναι σημαντικό να ενημερώνεται πάντα ο γιατρός για όλα τα φάρμακα που λαμβάνει κάποιος πριν ξεκινήσει θεραπεία με κορτιζόνη.

Συνοπτικά

Η κορτιζόνη είναι ένα ισχυρό και πολύτιμο εργαλείο της σύγχρονης ιατρικής, ικανό να ελέγξει φλεγμονές, αλλεργίες και αυτοάνοσες αντιδράσεις που διαφορετικά θα μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη στον οργανισμό. Ταυτόχρονα, ακριβώς επειδή μιμείται μια ορμόνη που επηρεάζει σχεδόν κάθε σύστημα του σώματος, η χρήση της απαιτεί προσοχή, σωστή δοσολογία και τακτική ιατρική παρακολούθηση, ειδικά όταν πρόκειται για μακροχρόνια ή συστηματική θεραπεία. Όποιος βρίσκεται σε αγωγή με κορτιζόνη ή σκέφτεται να τη χρειαστεί, καλό είναι να συζητά ανοιχτά με τον γιατρό του τα οφέλη, τους κινδύνους και τον τρόπο σωστής διαχείρισης της θεραπείας.