Τι είναι τα προβιοτικά ακριβώς

Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί -κυρίως βακτήρια και ορισμένοι μύκητες- που, όταν καταναλωθούν σε επαρκή ποσότητα, προσφέρουν συγκεκριμένο όφελος στην υγεία του οργανισμού, κυρίως μέσω της δράσης τους στο έντερο. Για να καταλάβει κανείς πλήρως τι είναι τα προβιοτικά, χρειάζεται να δει τι τα ξεχωρίζει από τα απλά «καλά βακτήρια» που ακούμε συχνά σε διαφημίσεις τροφίμων. Παρακάτω εξετάζουμε τον επιστημονικό ορισμό, τους πιο γνωστούς τύπους, τον τρόπο δράσης τους και τις πηγές από όπου μπορούμε να τα προσλάβουμε.

Ο ορισμός: τι σημαίνει ακριβώς ο όρος «προβιοτικά»

Η λέξη «προβιοτικό» προέρχεται από τα ελληνικά «προ» και «βίος», δηλαδή «για τη ζωή» -μια ονομασία που επιλέχθηκε σε αντίθεση με τα αντιβιοτικά, τα οποία καταπολεμούν μικρόβια. Ο επιστημονικός ορισμός που έχει επικρατήσει διεθνώς περιγράφει τα προβιοτικά ως ζωντανούς μικροοργανισμούς που, όταν χορηγούνται σε επαρκή ποσότητα, προσφέρουν τεκμηριωμένο όφελος στην υγεία του ανθρώπου που τα καταναλώνει.

Αυτός ο ορισμός κρύβει τρεις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται ταυτόχρονα για να χαρακτηριστεί κάτι προβιοτικό:

• Ο μικροοργανισμός πρέπει να είναι ζωντανός τη στιγμή της κατανάλωσης και να επιβιώνει, τουλάχιστον σε ένα ποσοστό, από το οξύ του στομάχου και τα χολικά άλατα ώστε να φτάσει ζωντανός στο έντερο.
• Πρέπει να προσλαμβάνεται σε επαρκή ποσότητα -όχι απλά «να υπάρχει», αλλά σε αριθμό αποικιών (CFU) που έχει δοκιμαστεί σε μελέτες.
• Το όφελος πρέπει να είναι συγκεκριμένο και τεκμηριωμένο για το συγκεκριμένο στέλεχος, όχι γενικευμένο για όλα τα βακτήρια του ίδιου γένους.

Αυτή είναι και η βασική παγίδα κατανόησης: δεν αρκεί ένα τρόφιμο να έχει υποστεί ζύμωση για να θεωρείται πηγή προβιοτικών. Πρέπει τα βακτήρια που περιέχει να έχουν μελετηθεί και να πληρούν τα παραπάνω κριτήρια.

Ποιοι μικροοργανισμοί θεωρούνται προβιοτικά

Δεν είναι όλα τα βακτήρια «προβιοτικά» στην ίδια βάση αλλά αντίθετα, κάθε στέλεχος αξιολογείται ξεχωριστά. Στην πράξη, οι πιο μελετημένες και διαδεδομένες οικογένειες μικροοργανισμών που συναντάμε σε τρόφιμα και συμπληρώματα είναι οι εξής:

• Lactobacillus (και τα συγγενικά γένη που προέκυψαν από την αναταξινόμησή του) -βρίσκεται συχνά σε γιαούρτι, κεφίρ και ξινολάχανο.
• Bifidobacterium -κυριαρχεί φυσιολογικά στο έντερο των βρεφών και χρησιμοποιείται ευρέως σε συμπληρώματα για ενήλικες.
• Saccharomyces boulardii -ένας ζυμομύκητας, όχι βακτήριο, που χρησιμοποιείται συχνά σε περιπτώσεις διάρροιας.
• Streptococcus thermophilus -συνήθως συνοδεύει τα Lactobacillus στις καλλιέργειες γιαουρτιού.
• Bacillus coagulans -ξεχωρίζει γιατί σχηματίζει σπόρια και επιβιώνει πιο εύκολα στις δύσκολες συνθήκες του στομάχου.

Σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι κάθε στέλεχος αναγράφεται με πλήρη ονομασία -γένος, είδος και κωδικό στελέχους (π.χ. Lactobacillus rhamnosus GG). Αυτό δεν είναι τυπολατρία: τα οφέλη ενός στελέχους δεν μεταφέρονται αυτόματα σε άλλο στέλεχος του ίδιου είδους, ακριβώς όπως δύο άνθρωποι με το ίδιο επώνυμο μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Πώς δρουν τα προβιοτικά στον οργανισμό

Η δράση των προβιοτικών δεν είναι μία και μοναδική -διαφέρει ανάλογα με το στέλεχος, αλλά υπάρχουν μερικοί μηχανισμοί που επαναλαμβάνονται στη βιβλιογραφία. Ο πιο βασικός είναι ο ανταγωνιστικός αποκλεισμός: τα προβιοτικά καταλαμβάνουν χώρο και τροφή στο εντερικό τοίχωμα, αφήνοντας λιγότερο περιθώριο σε επιβλαβείς μικροοργανισμούς να πολλαπλασιαστούν.

Ένας δεύτερος μηχανισμός σχετίζεται με την παραγωγή ουσιών όπως οργανικά οξέα και βακτηριοσίνες, που δημιουργούν ένα περιβάλλον δυσμενές για παθογόνα βακτήρια. Παράλληλα, ορισμένα στελέχη συμβάλλουν στην ενίσχυση του εντερικού φραγμού -του λεπτού «τοίχου» κυττάρων που εμποδίζει ανεπιθύμητες ουσίες να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος.

Τα προβιοτικά αλληλεπιδρούν επίσης με το ανοσοποιητικό σύστημα, καθώς ένα μεγάλο μέρος των ανοσοκυττάρων του οργανισμού βρίσκεται γύρω από το εντερικό τοίχωμα. Μέσω αυτής της επαφής, μπορούν να επηρεάσουν την ανοσολογική απόκριση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι «ενισχύουν» άμεσα το ανοσοποιητικό με τον τρόπο που συχνά διαφημίζεται.

Τέλος, κάποια στελέχη παράγουν χρήσιμες ουσίες κατά τη διάρκεια του μεταβολισμού τους, όπως λιπαρά οξέα βραχείας αλύσου που τρέφουν τα κύτταρα του εντέρου, ή ίχνη βιταμινών όπως η Κ και ορισμένες του συμπλέγματος Β. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ένταση κάθε δράσης εξαρτάται από τη δόση, τη διάρκεια χρήσης και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εντερικού μικροβιώματος κάθε ανθρώπου, γι' αυτό τα αποτελέσματα δεν είναι πάντα ίδια από άτομο σε άτομο.

Πού τα βρίσκουμε: τροφές και συμπληρώματα

Η πιο φυσική πηγή προβιοτικών είναι τα ζυμωμένα τρόφιμα, δηλαδή τρόφιμα που έχουν υποστεί επεξεργασία από μικροοργανισμούς. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται το γιαούρτι, το κεφίρ, το ξινολάχανο, το κίμτσι, το μίσο και ορισμένα τυριά που δεν έχουν παστεριωθεί μετά τη ζύμωσή τους. Το κλειδί εδώ είναι η φράση «μετά τη ζύμωσή τους»: αν ένα τρόφιμο παστεριωθεί ή υποστεί θερμική επεξεργασία μετά τη διαδικασία ζύμωσης, οι ζωντανές καλλιέργειες συχνά καταστρέφονται, οπότε το τελικό προϊόν μπορεί να έχει τη γεύση αλλά όχι τα ζωντανά βακτήρια.

Για τον λόγο αυτό, όταν κάποιος αναζητά προβιοτικά μέσα από την διατροφή του, αξίζει να ελέγχει την ετικέτα για ενδείξεις όπως «περιέχει ζωντανές καλλιέργειες» ή την ονομασία συγκεκριμένων στελεχών.

Πέρα από τα τρόφιμα, τα προβιοτικά κυκλοφορούν και σε μορφή συμπληρωμάτων: κάψουλες, σκόνες, σταγόνες ή ζελεδάκια. Σε αυτές τις μορφές, η ετικέτα αναφέρει συνήθως δύο βασικές πληροφορίες:

• τον αριθμό των αποικιών (CFU, από το colony forming units), που δείχνει πόσοι ζωντανοί μικροοργανισμοί περιέχονται σε κάθε δόση·
• το ακριβές στέλεχος ή τα στελέχη που περιλαμβάνει το προϊόν.

Ορισμένα σκευάσματα απαιτούν διατήρηση στο ψυγείο για να παραμείνουν οι μικροοργανισμοί ζωντανοί, ενώ άλλα -ιδίως όσα περιέχουν στελέχη που σχηματίζουν σπόρια- είναι πιο ανθεκτικά σε θερμοκρασία δωματίου. Επειδή η αποτελεσματικότητα ενός προβιοτικού συμπληρώματος εξαρτάται από το στέλεχος, τη δόση και την κατάσταση υγείας του καθενός, η επιλογή του κατάλληλου προϊόντος είναι καλύτερο να γίνεται με τη συμβουλή φαρμακοποιού ή γιατρού, ειδικά όταν υπάρχει κάποιο υποκείμενο πρόβλημα υγείας ή λαμβάνεται φαρμακευτική αγωγή.

Τι πρέπει να θυμάστε

Συνοπτικά, τα προβιοτικά είναι συγκεκριμένα στελέχη ζωντανών μικροοργανισμών που πληρούν αυστηρά κριτήρια επιβίωσης, δόσης και τεκμηριωμένου οφέλους -όχι κάθε βακτήριο που συναντάμε σε ένα ζυμωμένο τρόφιμο. Δρουν κυρίως στο έντερο, μέσω ανταγωνισμού με επιβλαβή μικρόβια, ενίσχυσης του εντερικού φραγμού και αλληλεπίδρασης με το ανοσοποιητικό σύστημα, με αποτελέσματα που εξαρτώνται πάντα από το συγκεκριμένο στέλεχος και τη δόση. Τα βρίσκουμε τόσο σε φυσικές πηγές, όπως το γιαούρτι και το κεφίρ, όσο και σε συμπληρώματα με καθορισμένο αριθμό αποικιών, ενώ η επιλογή του κατάλληλου προϊόντος αξίζει να συζητιέται με ειδικό υγείας όταν υπάρχει συγκεκριμένος στόχος ή πρόβλημα υγείας.